Cultura

O proxecto analiza a través da arqueoloxía, a etnografía e a memoria oral o traballo produtivo, os coidados e a transmisión de coñecementos nas comunidades rurais

O traballo das mulleres foi determinante para a continuidade das comunidades rurais, tanto nas actividades económicas como nos coidados, as tarefas domésticas e a organización da vida cotiá. Esta é unha das principais conclusións dunha investigación desenvolvida en San Vicente de Trigás, en Mondoñedo, que procura recuperar e dar visibilidade á contribución feminina á historia do rural galego.

O estudo parte das escavacións arqueolóxicas realizadas no xacemento do Combarro, onde se documentou unha ocupación rural altomedieval que permite aproximarse ás formas de vida, á organización dos espazos e ás actividades cotiás daquela comunidade. Estes resultados combínanse coa etnografía e coa memoria oral das mulleres da parroquia para analizar como evolucionaron as formas de traballar, coidar e habitar o territorio ao longo do tempo.

As principais conclusións presentaranse este sábado 10 de outubro no Pazo de San Tomé, coñecido tamén como Cuartel Vello, en Mondoñedo, nunha xornada que comezará ás 10.30 horas e que incluirá presentacións, un debate e unha ruta pola parroquia.

A investigación conta coa participación de investigadoras das tres universidades galegas e sitúa os coidados e as tarefas de mantemento da vida no centro da análise histórica. Segundo explica Celtia Rodríguez González, investigadora da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e do Centro de Investigación Interuniversitario das Paisaxes Atlánticas Culturais (CISPAC), as mulleres asumiron unha dobre carga de traballo que resultou fundamental para o sostemento das comunidades.

DOBRE CARGA

"A investigación mostra unha clara dobre carga de traballo feminino, xa que as mulleres participaban activamente nos labores agrícolas, gandeiros e noutras actividades económicas, ao tempo que asumían de maneira maioritaria os coidados, a crianza, a alimentación, a xestión doméstica e outras tarefas indispensables para a reprodución da vida", destaca Rodríguez González.

Esta combinación de responsabilidades produtivas e reprodutivas converteu as mulleres en protagonistas da organización social e económica do rural, aínda que unha parte importante da súa contribución quedou en segundo plano nos relatos históricos tradicionais. O estudo pretende corrixir esa falta de recoñecemento, prestando atención a actividades cotiás que resultaron imprescindibles para a supervivencia e continuidade das comunidades.

A transmisión de coñecementos entre xeracións constitúe outro dos aspectos centrais da investigación. As mulleres desempeñaron un papel destacado na conservación e difusión de saberes relacionados co traballo, o territorio, os recursos naturais, a alimentación, os coidados e as prácticas comunitarias.

Rodríguez González subliña que tiveron "un papel central na transmisión de coñecementos e saberes entre xeracións". Esa transmisión permitiu manter prácticas e aprendizaxes vinculadas á vida diaria e á relación co medio, así como contribuír á continuidade das comunidades rurais.

MEMORIA VIVA

A combinación dos datos arqueolóxicos coa etnografía e os testemuños orais permite reconstruír unha historia do rural que vai máis alá dos grandes acontecementos. A investigación céntrase nas persoas e nas prácticas que fixeron posible a vida comunitaria, poñendo en relación os restos materiais do pasado coas experiencias lembradas polas persoas vinculadas á parroquia.

As escavacións no Combarro documentaron unha comunidade rural cunha longa traxectoria histórica e ofrecen información sobre a distribución dos espazos, as actividades domésticas e produtivas e as transformacións experimentadas polo asentamento. O diálogo con esas memorias contemporáneas permite identificar continuidades e cambios nas formas de traballar, habitar e coidar o territorio.

Deste xeito, a paisaxe rural interprétase como o resultado dun proceso de construción social acumulado ao longo de xeracións. As tarefas domésticas e de mantemento, así como os coidados, adquiren relevancia para comprender como se organizaron historicamente as comunidades e como se transmitiron os coñecementos necesarios para sostelas.

"O estudo pon así de manifesto que moitas das actividades que sostiveron o rural quedaron infrarrepresentadas nos relatos históricos tradicionais, especialmente aquelas relacionadas cos coidados, o mantemento e o traballo doméstico, malia seren fundamentais para a supervivencia das comunidades", conclúe a investigadora.

A XORNADA

O programa comezará cunha apertura institucional na que intervirán Iria Castro Fernández, vicepresidenta de Cultura da Deputación de Lugo; Laura Oso, da Universidade da Coruña e do CISPAC; e Celtia Rodríguez González, da USC e do mesmo centro de investigación.

Ás 11.00 horas presentarase o proxecto 'Axencia feminina, coidados e memoria: unha aproximación transhistórica ao rural galego desde O Combarro, San Vicente de Trigás, Mondoñedo'. Durante o acto tamén se dará a coñecer o vídeo-documental realizado no marco do traballo, que recolle voces e lembranzas de persoas vinculadas á parroquia e as relaciona cos resultados das investigacións arqueolóxica e etnográfica.

A partir das 12.00 horas celebrarase a mesa redonda 'A axencia feminina no rural', na que participarán Rebeca Blanco-Rotea, da Universidade do Minho, e Marga Fernández Mier, da Universidade de Oviedo. O debate abordará a contribución das mulleres á configuración das paisaxes rurais, á xestión dos recursos, aos coidados, á memoria comunitaria e á transmisión de coñecementos, a partir de diferentes perspectivas sobre o noroeste peninsular.

A programación continuará pola tarde, ás 16.00 horas, cun roteiro por San Vicente de Trigás que sairá da capela da parroquia. A actividade permitirá trasladar ao territorio as cuestións tratadas durante a mañá e establecer unha conexión directa entre investigación, patrimonio, memoria e comunidade.

INVESTIGACIÓN

A iniciativa enmárcase no proxecto COIDARQ. Coidados, materialidades e espazos, vinculado ás axudas posdoutorais da Xunta de Galicia. Conta con financiamento a través do convenio de colaboración entre a Consellería de Educación, Ciencia, Universidades e Formación Profesional e a Universidade de Santiago de Compostela para desenvolver accións estratéxicas de I+D+i durante 2025-2026, no marco da cuarta edición do Programa Xan de Forcados do CISPAC.

A xornada conta tamén coa colaboración da Área de Cultura da Vicepresidencia da Deputación de Lugo, que apoia esta iniciativa como un espazo de encontro entre a investigación, o patrimonio e a sociedade.