Valentín Ínsua, a voz das campás de Mondoñedo que mantén vivo o tempo
Por Ana Somoza.
Durante séculos, as campás foron moito máis ca un instrumento sonoro. Foron lingua, sinal, aviso, celebración e despedida. En Mondoñedo, ese idioma antigo segue vivo grazas a persoas que fixeron da tradición unha forma de vida. Valentín Ínsua, campaneiro da Catedral e presidente da recentemente creada Asociación Cultural Pedregás, representa esa continuidade silenciosa que une pasado e presente a través do son do bronce.
TRADICIÓN. Para Valentín Ínsua, ser campaneiro da Catedral de Mondoñedo non é unha función nin un oficio ao uso, senón unha herdanza vital que o acompañou desde a infancia. Segundo relata, “ser campaneiro significa tradición, significa familia, significa alegría”, unha afirmación que resume unha relación emocional fondamente enraizada. Lembra que desde moi pequeno xa subía á torre acompañado polos seus tíos e polo seu pai, integrándose de maneira natural nunha práctica que non se aprendía nos libros, senón na convivencia diaria. Para el, as campás “son parte da miña vida” e mesmo chega a afirmar que “son o sentido da miña vida”, unha declaración que evidencia ata que punto este labor forma parte da súa identidade persoal.
Aínda que actualmente está xubilado, Ínsua explica que non concibe abandonar completamente o toque manual. Asegura que seguirá subindo á torre “por afección, de vez en cando”, porque o vínculo coas campás vai máis alá dunha obrigación profesional. Ao seu xuízo, tocar as campás é tamén manter vivo un sistema de comunicación que durante séculos organizou a vida colectiva da cidade, xa que “toda a xente de Mondoñedo e doutros sitios guiábase polo toque das campás”.
VOLTEO. Entre os distintos toques, Valentín Ínsua recoñece que existe unha predilección clara: o volteo das campás. En especial, destaca o da Paula, a campá máis emblemática da Catedral, cun peso aproximado de 2.500 quilos. Segundo explica, o volteo é o toque máis importante porque tradicionalmente estivo asociado aos días grandes, ás festas e aos acontecementos sinalados. “Aquí a tradición sempre foi o volteo das campás, especialmente da Paula, que é o noso símbolo máis importante”, afirma.
Con todo, a Paula non soa só nos momentos alegres. Ínsua lembra que tamén está presente nos enterros, xa que estes “son días especiais”. O toque de morte, aínda que poida considerarse negativo, é para el unha forma de recoñecemento e despedida. Describe ese momento como un xesto simbólico cara a alguén que formou parte da comunidade, sinalando que é “unha maneira de despedida, pero cun símbolo como son as campás”. Así, o son acompaña tanto a celebración como a perda, formando parte dun mesmo ciclo vital.
PAULA. A orixe do nome da campá máis coñecida da Catedral segue envolta nun certo misterio. Valentín Ínsua admite que non se sabe con exactitude por que se chama Paula, aínda que apunta á posibilidade de que derive de Paula, discípula de San Xerónimo. Segundo relata, “seguramente alguén antes de 1548 quixo poñerlle ese nome”, e desde entón mantívose ao longo do tempo.
Un dos datos máis curiosos é que ao longo da historia existiron ata sete campás chamadas Paula, xa que foron rompendo e substituíndose, pero o nome permaneceu inalterable. A campá actual foi rebautizada oficialmente en 1868 como Paula de la Asunción, por decisión dun bispo que cambiou a denominación de todas as campás da Catedral. Porén, Ínsua subliña que “o nome que está inscrito na campá é Paula”, confirmando que a tradición popular prevaleceu sobre o rexistro formal.
MECÁNICA. Na actualidade, a Catedral de Mondoñedo conta con dez campás en funcionamento. Oito delas están destinadas ao toque manual, mentres que dúas —a Jerónima e a Francisca— corresponden ao reloxo e soan ao longo de todo o día. Valentín Ínsua destaca unha singularidade que converte a Catedral nun caso case único: o reloxo é totalmente mecánico e precisa ser dado de corda a man.
Segundo explica, tanto Mondoñedo como Santiago de Compostela son as únicas catedrais nas que se conserva este sistema tradicional. No caso mindoniense, el mesmo sobe unha vez á semana para dar corda ao reloxo, mentres que en Santiago a operación realízase a diario. Ademais, subliña que practicamente son as únicas campás de gran tamaño que se conservan en Galicia, o que incrementa o seu valor patrimonial.
A campá Jerónima, pola súa banda, é a segunda máis grande da Catedral e data de 1720. Ínsua sinala que, agás dúas, todas as campás foron fundidas en Mondoñedo, o que reforza a idea dun patrimonio profundamente ligado ao territorio.
PATRIMONIO. A conservación do toque manual sen electrificación é un dos aspectos máis rechamantes do campanario de Mondoñedo. Valentín Ínsua recoñece que resulta sorprendente, xa que “practicamente todas as catedrais de España están electrificadas”. No seu caso, a continuidade débese a unha cadea humana ininterrompida, que pasou de xeración en xeración ata chegar a el.
Tras o falecemento dos seus tíos e do seu pai, foi el quen asumiu a responsabilidade de manter viva a tradición. A declaración do toque manual das campás como Patrimonio Cultural Inmaterial da Humanidade en 2022 reforzou, segundo afirma, o sentido do que están facendo. “Aporta moito máis valor ao noso traballo”, explica, ao entender que xa non se trata só dunha tradición local, senón dun ben recoñecido a nivel internacional.
Sobre o relevo xeracional, indica que conta coa colaboración do seu cuñado, máis novo ca el, e amósase relativamente optimista. Tamén destaca que aprender a tocar as campás require tempo, pero non é imposible. Conta que dúas nenas de once anos, unha sobriña súa e unha amiga, comezaron a practicar recentemente e son capaces de interpretar muiñeiras e xotas. Ao seu xuízo, unha base musical facilita moito a aprendizaxe.
PEDREGÁS. Ademais do seu papel como campaneiro, Valentín Ínsua é presidente da Asociación Cultural Pedregás, creada en decembro de 2025. A súa presentación pública realizouse cun acto cargado de simbolismo: un toque de campás. Polo momento, a entidade conta con seis socios, pero Ínsua asegura que están a dar os primeiros pasos “con moita ilusión e cun proxecto claro”.
Pedregás é unha zona de Mondoñedo de enorme relevancia histórica, estreitamente vencellada ao bispo Muñoz y Salcedo. Segundo lembra, foi el quen impulsou a remodelación da fachada actual da Catedral e a construción de dous conventos, ademais dun complexo sistema de conducións de auga potable. A partir de tres fontes situadas preto de Alcántara, a auga chegaba á cidade a través dun túnel duns 600 metros.
Unha destas fontes, a de Pedregás, destaca pola súa singularidade arquitectónica. Ínsua descríbea como “unha pequena capela de cantería”, na que a auga brota directamente da pedra. Asegura que se trata dun espectáculo patrimonial que, paradoxicamente, segue sendo descoñecido para boa parte da veciñanza. O principal obxectivo da asociación é poñer en valor ese espazo e contribuír á súa difusión.
Entre as actividades previstas, a entidade pretende organizar charlas mensuais sobre personaxes históricos de Mondoñedo, como o mariñeiro do século XVI Seixas e Lobera, pirata, vicerrei e editor de cartas de navegación. Tamén queren traballar na recuperación da toponimia tradicional, recollendo nomes de aldeas e lugares que corren o risco de desaparecer. Para Ínsua, trátase de preservar non só palabras, senón a memoria colectiva dun territorio que se expresa, como as campás, a través do tempo.